संयुक्त राष्ट्र संघले नेपालको प्रस्तावमा अप्रिल १५ लाई “अन्तर्राष्ट्रिय आरोग्य दिवस” का रूपमा घोषणा गरेको छ। वर्तमान विश्वमा आरोग्यता एक प्रमुख चुनौतीका रूपमा देखा परेको छ। विशेषगरी नसर्ने रोगहरूले विश्वभर करिब एक तिहाइ मृत्युको कारण बन्नु गम्भीर चिन्ताको विषय हो। यस्तो सन्दर्भमा नेपालले आरोग्यताप्रति विश्वलाई सचेत गराउने पहल गर्नु तथा अन्तर्राष्ट्रिय दिवसको घोषणा गराउन सफल हुनु अत्यन्त सकारात्मक र ऐतिहासिक उपलब्धि हो।

नेपाल सरकारले पनि आगामी १०० दिनका प्राथमिकतामा आरोग्यतालाई समावेश गर्दै देशलाई आरोग्य पर्यटनको गन्तव्य बनाउने रणनीति अघि सारेको छ। साथै, आगामी वर्ष २०२७ लाई “आरोग्य पर्यटन वर्ष” का रूपमा मनाउने योजना समेत तय गरिएको छ।

प्रकृतिले दिएको अनुपम उपहारका कारण नेपाल आरोग्यताको दृष्टिले विश्वमै विशिष्ट स्थान ओगट्ने देशका रूपमा देखिन्छ। जीवनशैली, परम्परा, पर्यावरण, समुदाय र हावापानी जस्ता विविध आयामहरूलाई विचार गर्दा नेपाल आरोग्यताको लागि अत्यन्त अनुकूल छ। यस सन्दर्भमा कर्णाली क्षेत्रलाई नियाल्दा, यो प्रकृति र पूर्वजहरूले दिएको एक अद्वितीय आरोग्य केन्द्रका रूपमा अनुभूत हुन्छ।

🔶 आरोग्यताको ऐतिहासिक आधार
आरोग्यताको अवधारणा वैदिक कालसम्म पुग्छ। वेद तथा उपनिषदहरूले मानवलाई केवल भौतिक शरीर मात्र नभई मन, बुद्धि, अहंकार र आत्माको समन्वित अस्तित्वका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। “स्वमा स्थित हुनु नै स्वस्थ हुनु हो” भन्ने दर्शनले समग्र आरोग्यको आधार निर्माण गरेको छ।

यस अवधारणालाई व्यवस्थित गर्न चरक संहिता जस्ता आयुर्वेदिक ग्रन्थहरू विकसित भए, जहाँ त्रिदोष, अग्नि, धातु, मलको सन्तुलन तथा मन, इन्द्रिय र आत्माको प्रसन्नतालाई स्वास्थ्यको आधार मानिएको छ। पतञ्जलि योगसूत्रले शरीर, चित्त र चेतनाको समन्वयमार्फत स्व-स्वरूपमा स्थित हुने मार्ग देखाउँछ।
पश्चिमी सन्दर्भमा, हिप्पोक्रेट्सले स्वास्थ्यलाई चार रस (humors) को सन्तुलनसँग जोड्दै शरीर र प्रकृतिबीचको सम्बन्धमा जोड दिएका छन्। आधुनिक कालमा जैव-चिकित्सकीय दृष्टिकोणले रोग पहिचान र उपचारमा ध्यान केन्द्रित गर्‍यो। तथापि, २०औँ शताब्दीमा पुनः समग्र स्वास्थ्य अवधारणाको उदय भयो।
विश्व स्वास्थ्य संगठनले १९४८ मा स्वास्थ्यलाई “पूर्ण शारीरिक, मानसिक र सामाजिक कल्याण” का रूपमा परिभाषित गर्दै holistic दृष्टिकोणलाई संस्थागत गर्‍यो। त्यसैगरी Halbert L. Dunn द्वारा प्रस्तावित “High-Level Wellness” अवधारणाले स्वास्थ्यलाई जीवनशैली, चेतना र आत्म-विकाससँग जोड्दै नयाँ paradigm shift ल्यायो।

यसै क्रममा सन् २०१४ मा अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस (जुन २१) घोषणा भएसँगै योग र ध्यानको विश्वव्यापी विस्तार भयो। ध्यानलाई पनि global mental health का लागि सशक्त माध्यमका रूपमा स्वीकार गर्दै डिसेम्बर २१ मा विश्व ध्यान दिवस समेत घोषणा भैसकेको छ । र हालसालै नेपालको प्रस्तावमा अप्रिल १५ मा अन्तर्राष्ट्रिय आरोग्य दिवस घोषणा हुनु यस दिशामा अर्को महत्वपूर्ण उपलब्धि हो।

🔶 आरोग्यताका आयाम र नेपालको सन्दर्भ
आरोग्यतालाई सामान्यतया आठ आयामहरू—भावनात्मक, पर्यावरणीय, आर्थिक, बौद्धिक, पेशागत, शारीरिक, सामाजिक र आध्यात्मिक—का आधारमा विश्लेषण गरिन्छ। यी आयामहरूको समग्र सन्तुलनमा आधारित भएर नेपालमा आरोग्यताको अभ्यासका प्रमुख आधारहरू यसप्रकार छन्:

• योग तथा ध्यान – शारीरिक, मानसिक र आध्यात्मिक सन्तुलनको आधार
• वैदिक पद्धति – यज्ञ, पूजा, ग्रहदोष निवारण, मन्त्रोपचार, कर्मकाण्ड आदि
• लोक–चिकित्सा – धामी–झाँक्री जस्ता प्रणालीद्वारा मनोसामाजिक सहयोग
• जडीबुटी तथा प्राकृतिक स्रोत – जैविक विविधतामा आधारित आरोग्य
• आयुर्वेद तथा प्राकृतिक चिकित्सा – शरीर–मन–प्रकृतिको सन्तुलन
• खानपान र जीवनशैली – स्थानीय, ऋतु अनुसारको सन्तुलित आहार
• पर्यावरणीय पक्ष – स्वच्छ हावा, पानी र प्राकृतिक शान्तता
• सामुदायिक जीवन – मेला, जात्रा र सामाजिक एकताद्वारा भावनात्मक सन्तुलन

🔶 कर्णालीमा योग–ध्यान: ऐतिहासिक आधार
योगको आधारभूत अर्थ मानवको सर्वाङ्गीण विकास हो। आसन योगको एक अंश मात्र हो; यसको मूल उद्देश्य “चित्तवृत्ति निरोध” मार्फत चेतनाको शुद्धीकरण हो।

परम्पराअनुसार भगवान शिवलाई योगको आदि गुरु मानिन्छ, जसको तपोभूमि कैलाश क्षेत्र कर्णालीसँग भौगोलिक रूपमा जोडिएको छ। यसले कर्णालीलाई प्राचीन योग–साधना केन्द्रका रूपमा चिनाउँछ।

रामायण र महाभारतकालीन सन्दर्भहरूमा पनि कर्णाली क्षेत्र तप–साधनाको केन्द्रका रूपमा उल्लेखित छ। दैलेखको द्रोणाञ्चल पर्वत, पाण्डवसँग सम्बन्धित स्थलहरू, तथा अर्जुनले तपस्या गरेको प्रसङ्गले यसको आध्यात्मिक महत्वलाई पुष्टि गर्छ।

नाथ परम्पराका मच्छेन्द्रनाथ र गोरखनाथको प्रभाव, विभिन्न ऋषि–तपस्थलीहरू, शक्तिपीठहरू र सिद्धस्थलहरूले कर्णालीको आध्यात्मिक विरासतलाई अझ बलियो बनाउँछन्। सुर्खेतको कुण्डलिनी गुफा जस्ता स्थलहरूले यस क्षेत्रको ऊर्जा–आधारित साधना परम्परालाई विशिष्ट बनाउँछन्।

आधुनिक कालमा योगी नरहरिनाथ ले विविध आध्यात्मिक तथा सामाजिक अनुष्ठान र कृतिहरूमार्फत महत्वपूर्ण योगदान दिएका छन्। त्यसैगरी जगदगुरु महायोगी सिद्धबाबा ले विश्वकै एकमात्र कुण्डलिनी गुफाको उद्घाटन, अन्तर्राष्ट्रिय कुण्डलिनी योग केन्द्रको निर्माण, अयोध्या–कैलाश शिव सर्किटको विकासमार्फत प्राचीन वैदिक मार्गको पुनर्स्थापनाको आह्वान गर्नुका साथै हजारौँ साधकहरूलाई महायोग साधना दीक्षा प्रदान गर्दै प्राचीन एकीकृत उपचार पद्धतिको प्रवर्द्धनमा उल्लेखनीय योगदान पुर्‍याउनुभएको छ। त्यसैगरी पतञ्जलि योग समिति, जीवन विज्ञान र आर्ट अफ लिभिङ्ग, ‍ओशो, सद्गुरु लगाएतका व्यक्ति तथा संस्थाले योग, ध्यान तथा आरोग्य जीवनशैलीप्रति जनचेतना अभिवृद्धि गर्न महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका छन्।

🔶 सम्भावना: कर्णाली एक उत्कृष्ट “Wellness Destination”
कर्णाली क्षेत्र योग–ध्यान तथा समग्र आरोग्य पर्यटनका लागि अत्यन्त सम्भावनाशील छ। यहाँको प्राकृतिक शान्तता, स्वच्छ वातावरण, जैविक विविधता र सरल जीवनशैली योग साधक तथा आरोग्याभिलाषीहरूका लागि आदर्श वातावरण प्रदान गर्छ।
कर्णालीलाई निम्न क्षेत्रहरूमा विकास गर्न सकिन्छ:

• योग तथा ध्यान केन्द्रहरू
कर्णालीका शान्त, प्राकृतिक र ऊर्जा–सम्पन्न स्थलहरू योग तथा ध्यान अभ्यासका लागि अत्यन्त उपयुक्त छन्। यस्ता स्थानहरूमा व्यवस्थित योग–ध्यान केन्द्रहरूको स्थापना गरी स्वदेशी तथा विदेशी साधकहरूलाई दीर्घकालीन आवासीय कार्यक्रम (retreat) उपलब्ध गराउन सकिन्छ। यसले मानसिक शान्ति, आन्तरिक सन्तुलन र समग्र आरोग्य प्रवर्द्धनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ।

• डिजिटल डिटक्स तथा मौन साधना गन्तव्य
आधुनिक जीवनशैलीमा बढ्दो डिजिटल निर्भरता र मानसिक तनावलाई मध्यनजर गर्दै कर्णालीलाई “Digital Detox” तथा “Silence Retreat” का लागि आदर्श गन्तव्यका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ। यहाँको एकान्त, शान्त र प्रकृतिमैत्री वातावरणले व्यक्तिलाई प्रविधिबाट टाढा राखी आत्म–अवलोकन, ध्यान र मानसिक पुनर्स्थापनामा सहयोग पुर्‍याउँछ।

• तीर्थ सर्किट
कर्णालीका विभिन्न धार्मिक, आध्यात्मिक तथा ऐतिहासिक स्थलहरूलाई जोडेर “योग–तीर्थ सर्किट” को अवधारणा विकास गर्न सकिन्छ। यस अन्तर्गत तीर्थयात्रा र योग–ध्यान अभ्यासलाई संयोजन गर्दै साधकहरूलाई आध्यात्मिक यात्रा (spiritual journey) को अनुभव गराउन सकिन्छ। यसले धार्मिक पर्यटनलाई आरोग्य पर्यटनसँग जोड्ने सशक्त माध्यम प्रदान गर्छ।

• एकीकृत आरोग्य सेवा केन्द्र Integrative Wellness Centers
योग, आयुर्वेद, प्राकृतिक चिकित्सा, सोवारिक्पा, पोषण परामर्श तथा मनोपरामर्श जस्ता सेवाहरूलाई एउटै स्थानमा समेटेर “Integrated Wellness Centers” स्थापना गर्न सकिन्छ। यस्ता केन्द्रहरूले रोग उपचार मात्र नभई मानसिक, भावनात्मक र आध्यात्मिक स्तरमा समेत उपचार प्रदान गर्छन् भने रोग रोकथाम, जीवनशैली व्यवस्थापन र समग्र आरोग्य प्रवर्द्धनमा योगदान पुर्‍याउँछन्।

• Community-based Wellness Tourism
स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागितामा आरोग्य पर्यटनको विकास गर्दा यसको लाभ प्रत्यक्ष रूपमा स्थानीय जनजीवनमा पुग्छ। स्थानीय खानपान, संस्कृति, परम्परा र जीवनशैलीलाई समेटेर आगन्तुकहरूलाई प्रामाणिक (authentic) अनुभव प्रदान गर्न सकिन्छ। यसले आर्थिक सशक्तीकरणसँगै सांस्कृतिक संरक्षणमा पनि टेवा पुर्‍याउँछ।

• अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान केन्द्र
कर्णालीलाई योग, ध्यान, आयुर्वेद, जडीबुटी तथा चेतना अध्ययनका लागि अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान केन्द्रका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ। यसले वैज्ञानिक अनुसन्धान, प्रमाण–आधारित अभ्यास (evidence-based practice) र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यलाई प्रवर्द्धन गर्नेछ, जसले कर्णालीलाई ज्ञान–आधारित आरोग्य केन्द्रका रूपमा स्थापित गर्न मद्दत गर्छ।

• शिक्षा क्षेत्रमा दीर्घकालीन पहल
विद्यालय तथा विश्वविद्यालय स्तरमा योग–आधारित शिक्षा प्रणालीको विकासले दीर्घकालीन रूपमा ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ। पाठ्यक्रममा योग, ध्यान, जीवनशैली व्यवस्थापन तथा भावनात्मक सन्तुलनसम्बन्धी विषयहरू समावेश गर्दा विद्यार्थीहरूमा सन्तुलित, सचेत र उत्तरदायी नागरिक बन्ने आधार तयार हुन्छ। साथै, उच्च शिक्षामा योग तथा आरोग्य अध्ययनका विशेष कार्यक्रम सञ्चालन गरी अनुसन्धान र दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्न सकिन्छ।

🔶 निष्कर्ष
कर्णाली केवल भौगोलिक क्षेत्र होइन, यो योग, आयुर्वेद, प्रकृति र आध्यात्मिक साधनाको समन्वित केन्द्र हो। आजको रोगग्रस्त विश्वका लागि यसले समग्र आरोग्यताको मार्गदर्शन गर्न सक्छ।
तर, यी सम्भावनाहरूलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्न स्पष्ट नीति, निजी क्षेत्रसँग सहकार्य र अन्तर्राष्ट्रिय समन्वय आवश्यक छ जसका लागि सरकारले एक समग्र आरोग्यताका विविध पक्षहरु जस्तै योग आयुर्वेद, प्राकृतिक, चिकित्सा, सोवारिग्पा, अन्य पारम्परिक उपचार पद्दतिहरुलाइ सरकारी तवरबाट नियमन प्रवर्धन र विकासगर्ने स्वायत्त निकायको रुपमा परिषद बनाइ प्राथमिकताका साथ अघाडि बढाउन आवस्यक छ ।

यसरी हेर्दा, कर्णालीको दिगो विकासका लागि आरोग्य पर्यटन—विशेषतः योग–ध्यान—एक बलियो आधार स्तम्भ बन्न सक्ने स्पष्ट सम्भावना देखिन्छ।

नोट: प्रस्तुत आलेख कर्णाली प्रदेश सरकारले अन्तर्राष्ट्रिय आरोग्य दिवसका सन्दर्भमा आयोजना गरेको अन्तरक्रिया कार्यक्रममा प्रस्तुत कार्यपत्रको सार–संक्षेपमा आधारित छ।

लेखक : हरि उपाध्याय
पिएचडि शोधार्थि(योग विज्ञान), महायोग साधक
९८५८०५४९८५