मानव सभ्यता आज इतिहासकै एक जटिल मोडमा उभिएको छ। एकातर्फ कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), जैविक प्रविधि, सूचना प्रविधि, सञ्चार र भौतिक विकासले अभूतपूर्व उपलब्धिहरू हासिल गरेका छन्। अर्कोतर्फ मानसिक तनाव, सामाजिक विखण्डन, वातावरणीय संकट, युद्ध, राजनीतिक ध्रुवीकरण, नैतिक विचलन र जीवनको अर्थहीनताको अनुभूति पनि तीव्र बन्दै गएको छ।
विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) ले मानसिक स्वास्थ्यलाई २१औँ शताब्दीको प्रमुख सार्वजनिक स्वास्थ्य चुनौतीका रूपमा स्वीकार गरेको छ। तनाव, चिन्ता, एक्लोपन, आत्मपहिचानको संकट तथा एक्लोपन विश्वव्यापी समस्याका रूपमा देखापरेका छन्। डिजिटल प्रविधि र सामाजिक सञ्जालले मानिसहरूलाई जोडेको जस्तो देखिए पनि आन्तरिक रूपमा उनीहरूलाई झन् एक्लो, अस्थिर र विभाजित बनाइरहेको विभिन्न अध्ययनहरूले संकेत गरेका छन्।
यस्तो अवस्थामा विश्वभर योगप्रतिको आकर्षण बढ्दै गएको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघले सन् २०१४ मा जुन २१ लाई अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवसका रूपमा घोषणा गरेपछि योग विश्वव्यापी अभियानको रूपमा विस्तार भएको छ। तर एउटा गम्भीर प्रश्न भने अझै बाँकी छ—के आज विश्वले योगलाई वास्तवमै बुझेको छ?
योगको सीमित बुझाइ
आज विश्वका अधिकांश स्थानमा योगलाई मुख्यतः आसन, शारीरिक व्यायाम, फिटनेस, तौल नियन्त्रण वा रोग व्यवस्थापनको माध्यमका रूपमा बुझ्ने गरिएको छ। निस्सन्देह, योगका यी लाभहरू महत्वपूर्ण छन्। तर योगको मूल उद्देश्य शरीरलाई मात्र स्वस्थ बनाउनु होइन; मानव चेतनाको रूपान्तरण, आत्मबोध र जीवनको समग्र विकास हो।
पतञ्जलि योगसूत्रले योगलाई “चित्तवृत्ति निरोध” अर्थात् मनका चञ्चल वृत्तिहरूको निरोधको रूपमा परिभाषित गरेको छ। योगको लक्ष्य केवल शरीरको लचकता वा मानसिक विश्राम होइन, बरु मनुष्यलाई आफ्नो वास्तविक स्वरूपको अनुभूतितर्फ लैजानु हो।
आजको विश्वले योगको बाह्य स्वरूपलाई त अंगीकार गरेको छ, तर यसको आन्तरिक विज्ञानलाई पर्याप्त रूपमा बुझ्न सकेको छैन।
संकटका बेला हिमालयले दिएको मार्गदर्शन
मानव इतिहासलाई हेर्दा एउटा रोचक तथ्य देखिन्छ। जब-जब मानव सभ्यता गम्भीर संकट, अन्योल वा संक्रमणको अवस्थाबाट गुज्रिएको छ, तब-तब हिमालय क्षेत्र र यस वरपर विकसित आध्यात्मिक परम्पराहरूले विश्वलाई नयाँ मार्गदर्शन प्रदान गरेका छन्।
राजा जनकको शासनकालमा राजधर्म र अध्यात्मको अनुपम समन्वय देखिन्छ। मिथिलाले केवल राजनीतिक नेतृत्व मात्र दिएन, उच्चतम आध्यात्मिक संवादको पनि नेतृत्व गर्यो। माता सीताको जीवनले शक्ति, त्याग, मर्यादा र धैर्यको आदर्श प्रस्तुत गर्यो। भगवान बुद्धले हिंसा, युद्ध र सामाजिक विभाजनको युगमा करुणा, मध्यम मार्ग र आत्मजागरणको सन्देश दिए।
महर्षि कपिलले सांख्य दर्शनमार्फत चेतना र प्रकृतिको वैज्ञानिक विश्लेषण प्रस्तुत गरे। महर्षि पतञ्जलिले योगलाई व्यवस्थित दार्शनिक र व्यावहारिक विज्ञानको रूपमा स्थापित गरे। वेदव्यासले वैदिक ज्ञानलाई व्यवस्थित गर्दै मानव सभ्यताको बौद्धिक आधारलाई सुदृढ बनाए। त्यसैगरी, गूरु गोरक्षनाथले हठयोगको माध्यमबाट शरीर, प्राण र चेतनाको समन्वय गर्दै मानव कल्याणको एक सशक्त साधना मार्ग विश्वलाई प्रदान गरे। आधुनिक कालमा योगी नरहरिनाथजस्ता विभूतिहरूले सांस्कृतिक जागरण र आध्यात्मिक चेतनाको प्रवाहलाई निरन्तरता दिए।
यस दृष्टिले हेर्दा नेपाल र हिमालय क्षेत्र केवल भौगोलिक इकाइ होइन; यो मानव चेतनाको प्रयोगशाला, आध्यात्मिक अनुसन्धान केन्द्र र सभ्यतागत मार्गदर्शनको स्रोत हो।
नेपाल : योगको जीवित भूमि
नेपाल संसारकै सर्वोच्च शिखर सगरमाथाको देश मात्र होइन। यो योग, तपस्या, ध्यान, दर्शन र आत्मअनुसन्धानको हजारौं वर्ष पुरानो परम्पराको जीवित केन्द्र हो।
सनातन परम्पराअनुसार योगेश्वर भगवान शिवले योगको ज्ञान प्रवाहित गरेको क्षेत्र हिमालय हो। यही हिमालयका गुफा, आश्रम र तपोभूमिहरूमा असंख्य ऋषि, योगी, सिद्धपुरुष र तपस्वीहरूले चेतनाको गहिरो अनुसन्धान गरेका छन्।
तर समयक्रममा यी परम्पराहरू विभिन्न सम्प्रदाय, मठ, आश्रम र क्षेत्रहरूमा विभाजित हुँदै गए। केही परम्पराहरू जनमानसमा पुगे, केही सीमित साधकहरूमाझ मात्र रहन पुगे भने केही विलुप्त हुने अवस्थासम्म पुगे।
यही क्रममा हिमालयका विभिन्न क्षेत्रमा छरिएर रहेको एक दुर्लभ साधना परम्परालाई पुनः एकीकृत, व्यवस्थित र जीवन्त बनाउने कार्य एक हिमालायका-पुत्र सिद्धपुरुषद्वारा सम्पन्न भयो—जगद्गुरु महायोगी सिद्धबाबा ।
हिमालयन सिद्धमहायोग : एक दुर्लभ चेतना विज्ञान
जगद्गुरु महायोगी सिद्धबाबाले आफ् जन्म वाल्यकाल नेपालकै हिमालयमा वितायपनि आफ्नो दीर्घकालीन तपस्या, साधना र गुरुकृपाको आधारमा नेपाल र भारतका विभिन्न भागमा प्रचलित विभिन्न योग परम्पराहरूको सारलाई पुनः जीवन्त बनाउँदै “हिमालयन सिद्धमहायोग”( https://siddhamahayog.org/) का रूपमा प्रस्तुत गर्नुभयो।
विभिन्न शास्त्रहरूमा यसलाई पाशुपत योग, सुरति-शब्द योग, कुण्डलिनी योग, सिद्धयोग वा महायोगका नामले वर्णन गरिएको पाइन्छ। योगशिखोपनिषद्ले मन्त्रयोग, लययोग, हठयोग र राजयोगको एकीकृत स्वरूपलाई महायोग भनेको छ। कूर्मपुराणले महायोगलाई “सर्वयोगोत्तमोत्तम” अर्थात् सम्पूर्ण योगहरूमध्ये सर्वोच्च योगको रूपमा वर्णन गरेको छ।
हिमालयन सिद्धमहायोगको मूल आधार चेतनाको जागरण हो। यसले शरीर, मन वा विचारलाई अन्तिम सत्य मान्दैन। यसको दृष्टिमा मानव पीडाको मूल कारण आफ्नो वास्तविक स्वरूपप्रतिको विस्मृति हो।
आधुनिक मनोविज्ञानले मन, भावना र व्यवहारलाई परिवर्तन गरेर समस्या समाधान गर्ने प्रयास गर्छ। तर सिद्धमहायोगका अनुसार समस्या मनमा मात्र छैन; समस्या चेतना र मनबीचको गलत तादात्म्यमा छ।
जब मानिस आफूलाई शरीर, मन, पद, सम्पत्ति वा अहंकारसँग मात्र पहिचान गर्न थाल्छ, तब भय, तनाव, प्रतिस्पर्धा, असुरक्षा र दुःख जन्मिन्छन्।
यही अवस्थालाई योगदर्शनले “अविद्या” भन्छ।
शक्तिपात र आन्तरिक रूपान्तरण
हिमालयन सिद्धमहायोगको विशिष्ट पक्ष शक्तिपात परम्परा हो। यसमा सिद्धगुरुको कृपाद्वारा साधकभित्र सुप्त अवस्थामा रहेको चेतनाशक्ति जागृत गरिन्छ।
जागृत शक्ति स्वयं साधकको शरीर, प्राण, मन र चेतनामा कार्य गर्न थाल्छ। आन्तरिक संस्कारहरूको शुद्धीकरण, मानसिक विकारहरूको परिमार्जन तथा चेतनाको विस्तार क्रमशः स्वाभाविक रूपमा घटित हुन थाल्छ।
यस साधनामा साधकले चेतनाको प्रवाहलाई नियन्त्रण गर्ने प्रयास गर्दैन; बरु साक्षीभावमा रहन्छ। जागृत शक्ति स्वयं साधनाको निर्देशक बन्छ।
यही कारणले यसलाई प्रयासभन्दा कृपा, नियन्त्रणभन्दा समर्पण र संघर्षभन्दा सहजताको मार्ग मानिन्छ।
AI को युगमा किन आवश्यक छ चेतना?
आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता मानव इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो प्रविधिगत परिवर्तनका रूपमा उदाइरहेको छ। AI ले काम गर्ने तरिका, शिक्षा, स्वास्थ्य, अर्थतन्त्र र सामाजिक संरचनालाई परिवर्तन गरिरहेको छ।
तर एउटा प्रश्न अझै अनुत्तरित छ—मानव चेतनाको विकास बिना प्रविधिको विकासले हामीलाई कहाँ पुर्याउँछ?
यदि मानिसभित्र लोभ, इर्स्या, भय, हिंसा, असुरक्षा र अहंकार यथावत् रह्यो भने अत्याधुनिक प्रविधि पनि विनाशकारी बन्न सक्छ। बाह्य बुद्धिमत्ता बढ्दै जाँदा आन्तरिक प्रज्ञा कमजोर भयो भने संकट झन् गहिरो हुन सक्छ।
आजको विश्वलाई केवल स्मार्ट प्रविधि होइन, सचेत मानव पनि चाहिएको छ।
हिमालयन सिद्धमहायोग यही बिन्दुमा विशेष रूपमा सान्दर्भिक देखिन्छ। यसले मानिसलाई बाह्य संसार जित्नुभन्दा पहिले आफ्नै मन र चेतनालाई बुझ्न सिकाउँछ। यसले व्यक्तिलाई केवल सफल होइन, सजग; केवल दक्ष होइन, विवेकी; केवल शक्तिशाली होइन, करुणामय बनाउछ ।
नेपालको विश्वप्रति सम्भावित योगदान
आज विश्वले जलवायु संकट, मानसिक स्वास्थ्य संकट, युद्ध, सामाजिक विखण्डन र मूल्यहीन विकासको सामना गरिरहेको छ। यी समस्याहरूको समाधान केवल प्रविधि, राजनीति वा अर्थतन्त्रबाट मात्र सम्भव देखिँदैन।
यसका लागि मानव चेतनाको विकास, नैतिक पुनर्जागरण र आन्तरिक रूपान्तरण आवश्यक छ।
नेपालसँग यही क्षेत्रमा विश्वलाई योगदान दिन सक्ने अनुपम सम्भावना छ। हाम्रो शक्ति केवल हिमाल, पर्यटन वा प्राकृतिक सम्पदामा मात्र छैन; हाम्रो वास्तविक शक्ति हजारौं वर्षदेखि सञ्चित आध्यात्मिक ज्ञान, योग परम्परा र चेतना विज्ञानमा पनि निहित छ।
हिमालयन सिद्धमहायोग जस्ता परम्पराहरूलाई अनुसन्धान, अभ्यास र विश्वव्यापी संवादमार्फत प्रस्तुत गर्न सकियो भने नेपालले विश्वलाई केवल एउटा योग पद्धति मात्र होइन, जीवनलाई हेर्ने नयाँ दृष्टिकोण प्रदान गर्न सक्छ।
निष्कर्ष
अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस केवल आसन प्रदर्शन गर्ने दिन होइन। यो योगको मूल उद्देश्य—मानव चेतनाको जागरण र जीवनको समग्र रूपान्तरण—स्मरण गर्ने अवसर पनि हो।
आजको विश्वले बाह्य विकासमा अभूतपूर्व उपलब्धि हासिल गरेको छ। विज्ञान, प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ताले मानव जीवनका असंख्य सम्भावनाका ढोका खोलेका छन्। तर आन्तरिक चेतना, नैतिकता र मानवीय संवेदनाको विकास सोही अनुपातमा हुन नसक्दा मानवता मानसिक तनाव, सामाजिक विखण्डन, वातावरणीय संकट र अस्तित्वगत अन्योलजस्ता गम्भीर चुनौतीहरूसँग जुधिरहेको छ।
यस्तो समयमा हिमालयन सिद्धमहायोगजस्ता चेतना-आधारित परम्पराहरूले व्यक्ति, समाज र विश्वलाई नयाँ दिशाबोध दिन सक्ने सम्भावना राख्छन्। विशेष गरी जगद्गुरु महायोगी सिद्धबाबाले यो दुर्लभ हिमालयन योग परम्परालाई पुनर्जीवित गर्दै केवल आध्यात्मिक साधनामा सीमित नराखी गाउँ-गाउँसम्म पुगेर संस्कार, आत्मजागरण र मानवीय रूपान्तरणको अभियान सञ्चालन गरिरहनुभएको छ। विश्वका विभिन्न देशमा हजारौं साधक र अनुयायीहरू रहे पनि उहाँले नेपाललाई नै यस चेतना-आधारित साधना परम्पराको केन्द्रका रूपमा स्थापित गर्दै विश्वभरका साधकहरूलाई हिमालयको काखमा आएर यस भूमिको आध्यात्मिक शक्ति, संस्कृति र साधनाको प्रत्यक्ष अनुभूति लिन प्रेरित गरिरहनुभएको छ।
यस सन्दर्भमा नेपाल सरकार, शैक्षिक संस्था, अनुसन्धान केन्द्र, पर्यटन क्षेत्र तथा नागरिक समाजले पनि यस्ता मौलिक ज्ञान परम्पराहरूको अध्ययन, संरक्षण, अनुसन्धान र विश्वव्यापी प्रवर्द्धनका लागि संस्थागत पहल गर्नु आवश्यक देखिन्छ। यदि नेपालले आफ्नो आध्यात्मिक तथा योगिक सम्पदालाई व्यवस्थित रूपमा विश्वसामु प्रस्तुत गर्न सक्यो भने यसले केवल सांस्कृतिक गौरव मात्र होइन, मानवताको साझा भविष्यका लागि पनि महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउन सक्छ।
सम्भवतः आजको मानव सभ्यतालाई प्रविधिभन्दा बढी आवश्यक छ—आफ्नो वास्तविक स्वरूपको पुनः खोज। र त्यस यात्रामा हिमालयको काखबाट प्रवाहित हिमालयन सिद्धमहायोग (https://siddhamahayog.org/) विश्वका लागि एक महत्वपूर्ण मार्गदर्शक बन्न सक्छ।
हरि प्र. उपाध्याय
[email protected]
नोट: लेखक देव संस्कृति विश्वविद्यालय, हरिद्वारका विद्यावारिधि (PhD) शोधार्थी हुन्। प्रस्तुत लेख लेखकद्वारा म.प. विस्वविधालयद्वारा आयोजित अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा प्रस्तुत गरिएको “Reframing Human Consciousness in the Age of Artificial Intelligence: A Yogic Framework from Himalayan Siddha Mahāyoga” शीर्षकको अनुसन्धानपत्रसँग सम्बन्धित अध्ययन र अनुसन्धानमा आधारित छ।
