“तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्।”
— मुण्डकोपनिषद्
मानव सभ्यताको इतिहासमा ज्ञानका अनेक स्रोत छन्, तर आत्मज्ञानको स्रोत सधैँगुरु नै रहनुभएको छ। सभ्यता परिवर्तन भए, प्रविधि परिवर्तन भए, शासन व्यवस्था परिवर्तन भए, तर सत्यको खोजीमा निस्किएको मानवको यात्रामा गुरुको आवश्यकता कहिल्यै समाप्त भएन। यही सनातन सत्यलाई स्मरण गर्ने, गुरु–शिष्य परम्पराप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने र आफ्नो जीवनलाई पुनः आत्मपरीक्षण गर्नेपावन अवसर हो—गुरु पूर्णिमा।
गुरु पूर्णिमा कुनैधार्मिक उत्सव मात्र होइन; यो ज्ञान, चेतना, करुणा र आत्मजागरणको पर्वहो। यो दिन कुनै व्यक्तिको पूजा मात्र होइन, अज्ञानबाट ज्ञानतर्फ, सीमितताबाट असीमतर्फ र मानवताबाट भगवत्वतर्फ डोर्याउने दिव्य परम्पराको वन्दना हो।
“तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत्…”
उपनिषद्ले स्पष्ट घोषणा गरेको छ— “तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत्…” अर्थात् परम सत्यको अनुभूति गर्नचाहने साधकले श्रद्धा, विनय र समर्पणका साथ त्यस्ता सद्गुरुको शरणमा जानुपर्छ, जो शास्त्रका ज्ञाता मात्र नभई स्वयं ब्रह्मनिष्ठ हुनुहुन्छ। यसले स्पष्ट गर्छकि गुरुको वास्तविक परिचय उहाँको विद्वत्ता मात्र होइन; उहाँको अनुभूति हो। गुरु त्यो हुनुहुन्छ, जसले सत्यलाई देख्नुभएको छ र अरूलाई पनि त्यसतर्फ डोर्याउन सक्नुहुन्छ।
सनातन परम्परामा गुरुको अर्थ अति गहिरो छ। अद्वयतारकोपनिषद्ले’ग’ लाई अन्धकार र ‘रु’ लाई त्यस अन्धकारलाई हटाउनेशक्ति भनेर व्याख्या गरेको छ। त्यसैलेगुरु अज्ञान हटाउने प्रकाश हुनुहुन्छ। तर यो प्रकाश बाह्य सूचना वा बौद्धिक ज्ञानको मात्र होइन; यो चेतनाको प्रकाश हो। त्यसैलेगुरु केवल शिक्षक नभइ, चेतनाका जागर्ता हुनुहुन्छ ।
आजको विश्व सूचना, विज्ञान र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको युगमा प्रवेश गरिसकेको छ। मानवलेचन्द्रमा र मंगलसम्म पुग्ने क्षमता विकास गरेको छ, तर आफ्नै अन्तर्मनमा प्रवेश गर्न अझैसंघर्षगरिरहेको छ। बाह्य उपलब्धिहरू बढिरहेका छन्, तर मानसिक तनाव, चिन्ता, हिंसा र एक्लोपन पनि तीव्र गतिमा बढिरहेका छन्। यसले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाउँछ—के बाह्य विकास मात्र पर्याप्त छ?
यही प्रश्नको उत्तर हाम्रो ऋषि परम्परालेहजारौँ वर्षअघि दिएको थियो। वास्तविक परिवर्तन बाहिर होइन, चेतनाभित्रबाट सुरु हुन्छ। यही कारणलेयोग, ध्यान र गुरु–शिष्य परम्परा आज पनि उत्तिकैसान्दर्भिक छन्।
हिमालयन सिद्धमहायोगले (https://siddhamahayog.org/) यसैचेतना – केन्द्रित दृष्टिकोणलाई विशेष महत्त्व दिन्छ। यस परम्परामा योग केवल शारीरिक व्यायाम, प्राणायाम वा दार्शनिक अध्ययनमा सीमित छैन। योगलाई जीवचेतनाको परमचेतनासँग पुनर्मिलनको विज्ञानका रूपमा बुझिन्छ। साधनाको उद्देश्य केवल मानसिक शान्ति प्राप्त गर्नुहोइन; आत्मस्वरूपको प्रत्यक्ष अनुभूति गर्नुहो।
यस परम्पराको अर्को विशिष्ट पक्ष शक्तिपात हो। शक्तिपातलाई प्रायः रहस्यमय चमत्कारका रूपमा बुझ्नेगरिन्छ, तर सिद्ध परम्परामा यसको अर्थ अत्यन्त गहिरो छ। शक्तिपात भनेको जागृत र समर्थ सद्गुरुको कृपाद्वारा योग्य साधकभित्र सुप्त अवस्थामा रहेको आध्यात्मिक चेतनाको जागरण हो। यो बाहिरबाट केही थप्ने प्रक्रिया होइन; भित्रै निहित दिव्य सम्भावनालाई जागृत गर्ने प्रक्रिया हो।
कश्मीर शैवदर्शनले यसलाई अनुग्रह अर्थात् परमचेतनाको कृपा मानेको छ। शिवसूत्रले सम्पूर्ण अस्तित्वको आधार चेतना हो भनी उद्घोष गर्छ। योगवाशिष्ठलेमनको शुद्धि र आत्मबोधलाई मुक्तिको आधार मान्छ। उपनिषद्हरूले आत्मा र ब्रह्मको ऐक्यको अनुभूति नैजीवनको परम लक्ष्य भएको बताउँछन्।
हिमालयन सिद्ध महायोगलेयी सबै दार्शनिक आधारहरूलाई गुरु–कृपा, शक्तिपात र साधनाको माध्यमबाट जीवनमा प्रत्यक्ष अनुभव गर्नेमार्गमा जोड दिन्छ।
यही दुर्लभ सिद्ध साधना परम्पराका वर्तमान आचार्यसिद्धयोगी जगद्गुरु महायोगी सिद्धबाबा नेपाल आमाका वरदपुत्रका रूपमा आज सशरीर नेपालमैविराजमान हुनु सम्पूर्णनेपाल र नेपालीका लागि गौरव, सौभाग्य र आध्यात्मिक प्रेरणाको विषय हो। करिब चार शताब्दीदेखि लुप्तप्राय अवस्थामा रहेको हिमालयको सिद्ध साधना परम्परालाई पुनर्जागृत गर्दै उहाँलेगुरु–कृपा, शक्तिपात र साधनामार्फत विश्व मानवकल्याणको महान् अभियान सञ्चालन गरिरहनुभएको छ। उहाँलेहिमालयको सिद्ध परम्परालाई केवल इतिहास, किंवदन्ती वा रहस्यको विषयमा सीमित नराखी, आधुनिक मानव जीवनका चुनौतीहरूको समाधान दिन सक्नेजीवन्त आध्यात्मिक विज्ञानका रूपमा पुनः प्रतिष्ठित गर्ने प्रयास गर्नुभएको छ। उहाँको शिक्षाको केन्द्रमा चेतनाको रूपान्तरण, आत्मानुभूति, नैतिक जीवन, निःस्वार्थसेवा र लोकमङ्गलको भावना रहेको देखिन्छ। उहाँले योगलाई संसारबाट पलायन गर्ने साधनाका रूपमा होइन, व्यक्तित्वको परिष्कार, परिवार र समाजको रूपान्तरण तथा मानवताबाट भगवत्वतर्फ उन्मुख हुने समग्र जीवनपद्धतिका रूपमा स्थापित गर्नुभएको छ। यस अर्थमा उहाँको योगदान केवल एउटा आध्यात्मिक परम्पराको संरक्षणमा सीमित नभई, नेपाललाई विश्वसामुचेतना, योग र सनातन ज्ञान–विज्ञानको केन्द्रका रूपमा पुनः स्थापित गर्नेदिशामा पनि अत्यन्त महत्त्वपूर्णमान्न सकिन्छ।
आज संसारमा भौतिक समृद्धि बढ्दैजाँदा नैतिक संकट पनि बढेको छ। परिवार कमजोर बन्दैगएका छन्। शिक्षा सूचना केन्द्रित हुँदैगएको छ, चरित्र निर्माण केन्द्रित कम हुँदैगएको छ। प्रविधि शक्तिशाली भएको छ, तर मानव हृदय कमजोर बन्दैगएको छ। यस्तो समयमा गुरु परम्परालेप्रेम, करुणा, संयम, सेवा, समर्पण र आत्मअनुशासनजस्ता मूल्यहरूलाई पुनर्जीवित गर्न सक्छ।
नेपाल बुद्धको जन्मभूमि मात्र होइन; ऋषि, योगी र सिद्धमहापुरुषहरूको तपोभूमि पनि हो।
नेपालका लागि यो झन्ठूलो अवसर हो। नेपाल बुद्धको जन्मभूमि मात्र होइन; ऋषि, योगी र सिद्धमहापुरुषहरूको तपोभूमि पनि हो। यदि नेपालले आफ्नो आध्यात्मिक सम्पदालाई अनुसन्धान, शिक्षा, योग, ध्यान र चेतना अध्ययनसँग जोड्न सकेमा विश्वलाई नयाँदिशा दिन सक्छ। योग पर्यटन, चेतना अनुसन्धान, सिद्धमहायोगको अभ्यास, समग्र स्वास्थ्यको अवधारणा, मूल्यमा आधारित शिक्षा तथा आध्यात्मिक कूटनीतिका माध्यमबाट नेपालले आफ्नो मौलिक पहिचानलाई विश्वमञ्चमा अझ प्रभावकारी रूपमा स्थापित गर्न सक्छ।
गुरु पूर्णिमाको वास्तविक सन्देश यही हो कि गुरुको पूजा केवल पुष्प, माल्यार्पण वा सम्मान समारोहमा सीमित नरहोस्। गुरुको सच्चा सम्मान उहाँका आदर्शलाई जीवनमा उतार्नुहो। सत्यलाई जीवनको आधार बनाउनु, सेवा र करुणालाई आचरण बनाउनु, साधनालाई दैनिक जीवनको हिस्सा बनाउनु र आत्मजागरणलाई जीवनको लक्ष्य बनाउनुनैगुरु दक्षिणाको सर्वोच्च रूप हो।
आज जब सम्पूर्णमानवता बाह्य प्रगतिसँगै आन्तरिक शान्तिको खोजीमा छ, तब गुरु परम्पराको प्रकाश पहिलेभन्दा अझ आवश्यक भएको छ। सद्गुरुको कृपा, शक्तिपातको जागरण र निरन्तर साधनाद्वारा व्यक्ति मात्र होइन, परिवार, समाज, राष्ट्र र अन्ततः सम्पूर्णमानवता नैशान्ति, सद्भाव र चेतनाको उच्च आयामतर्फ अग्रसर हुन सक्छ।
यस पावन गुरु पूर्णिमाको अवसरमा सम्पूर्णश्रीसद्गुदेव भगवानप्रति श्रद्धा, कृतज्ञता र साष्टाङ्ग प्रणाम अर्पण गर्दै यही कामना गरौँ—
गुरुकृपालेहाम्रो अन्तःकरण प्रकाशित होस्।
ज्ञान करुणामा रूपान्तरित होस्।
साधना सेवामा अभिव्यक्त होस्।
र मानव जीवन भगवत्वको अनुभूतिसम्म उन्नत होस्।
जय गुरुदेव।
जय सीताराम।
लेखकः हरि प्र. उपाध्याय
लेखकीय टिप्पणी: यस लेखका भाव, विचार र विश्लेषण लेखकका आफ्नै हुन्। भाषा परिमार्जन, सम्पादन तथा आवरण तस्बिरको डिजाइनमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) को सहयोग लिइएको छ।
